Zaburzenie osobowości borderline (BPD), znane również jako osobowość z pogranicza, jest diagnozą, która budzi wiele kontrowersji, ale jednocześnie wskazuje na głębokie cierpienie osób nią dotkniętych. To złożone zaburzenie psychiczne charakteryzuje się przede wszystkim niestabilnością w wielu obszarach funkcjonowania: emocjonalności, relacjach interpersonalnych, obrazie siebie oraz zachowaniu. Zrozumienie jego objawów jest kluczowe, zarówno dla osób, które mogą doświadczać BPD, jak i dla ich bliskich, a także dla profesjonalistów zdrowia psychicznego.
Charakterystyczne kryteria diagnostyczne BPD
Według klasyfikacji DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition), diagnoza BPD wymaga spełnienia co najmniej pięciu z dziewięciu określonych kryteriów. Należy podkreślić, że objawy te muszą być trwałe i znacząco wpływać na funkcjonowanie jednostki w różnych kontekstach życiowych.
1. Rozpaczliwe próby uniknięcia realnego lub wyimaginowanego porzucenia
Osoby z BPD często odczuwają silny lęk przed porzuceniem, nawet w sytuacjach, które obiektywnie nie wskazują na takie zagrożenie. Ten lęk może prowadzić do kompulsywnych zachowań, takich jak uporczywe dzwonienie do partnera, drastyczne groźby samobójcze w reakcji na rozstanie czy obsesyjne dążenie do utrzymania związku za wszelką cenę. Odczucie pustki wewnętrznej nasila się, gdy czują się samotne, co potęguje obawę przed separacją.
2. Niestabilne i intensywne relacje interpersonalne
Charakterystyczna dla BPD jest skrajna niestabilność w relacjach. Osoby te często przechodzą od idealizacji do dewaluacji innych, tworząc cykl, w którym intensywne uczucia miłości i podziwu szybko zmieniają się w nienawiść i pogardę. Mechanizm ten, zwany rozszczepieniem, utrudnia utrzymywanie stabilnych i zdrowych więzi.
3. Zaburzenia tożsamości: niestabilny obraz siebie i poczucia własnej wartości
Poczucie tożsamości u osób z BPD jest często rozmyte i zmienne. Mogą one doświadczać nagłych zmian w celach życiowych, wartościach, orientacji seksualnej czy stylu bycia. Tożsamość nie jest stała, co prowadzi do chronicznej niepewności i braku spójnego obrazu siebie. Często czują się „nikim” lub odczuwają pustkę.
4. Impulsywność w co najmniej dwóch obszarach, które są potencjalnie autodestrukcyjne
Impulsywność objawia się w zachowaniach, które mogą prowadzić do negatywnych konsekwencji, takich jak niekontrolowane wydawanie pieniędzy (zakupy), nadużywanie substancji psychoaktywnych, ryzykowne zachowania seksualne, niebezpieczna jazda samochodem, napadowe objadanie się czy samookaleczenia. Te zachowania często stanowią próbę rozładowania silnego napięcia emocjonalnego.
5. Powracające zachowania, gesty lub groźby samobójcze, lub okaleczanie się
Wiele osób z BPD doświadcza tendencji do samookaleczania się (np. cięcie się, przypalanie), które często służy jako mechanizm radzenia sobie z intensywnym bólem emocjonalnym lub poczuciem pustki. Zachowania samobójcze są również częste i wymagają natychmiastowej interwencji psychologicznej lub psychiatrycznej. Należy podkreślić, że samookaleczenia i groźby samobójcze są zazwyczaj wołaniem o pomoc, a nie manipulacją.
6. Niestabilność afektywna spowodowana wyraźną reaktywnością nastroju
Wahania nastrojów u osób z BPD są bardzo gwałtowne i częste, ale zazwyczaj krótkotrwałe. Mogą one doświadczać intensywnych okresów dysforii, drażliwości, niepokoju lub lęku, które trwają od kilku godzin do kilku dni. Te nagłe zmiany nastroju są często wywoływane przez drobne stresory lub postrzegane odrzucenie.
7. Chroniczne poczucie pustki
Wiele osób z BPD opisuje głębokie i wszechogarniające poczucie pustki lub braku sensu życia. To chroniczne uczucie jest często powiązane z zaburzeniami tożsamości i może prowadzić do poszukiwania intensywnych bodźców, aby tylko wypełnić tę pustkę.
8. Intensywny gniew lub trudności w kontrolowaniu gniewu
Osoby z BPD często doświadczają intensywnych wybuchów gniewu, które mogą być nieproporcjonalne do wywołującego je bodźca. Trudności w kontrolowaniu gniewu mogą prowadzić do kłótni, agresji słownej, a nawet fizycznej, co dodatkowo obciąża ich relacje z otoczeniem. Nagłe pojawienie się gniewu często bywa reakcją na poczucie bycia niezrozumianym lub niedocenionym.
9. Przemijające, związane ze stresem myśli paranoidalne lub nasilone objawy dysocjacyjne
W sytuacjach silnego stresu, osoby z BPD mogą doświadczać objawów przypominających psychozę, takich jak tymczasowe urojenia prześladowcze lub objawy dysocjacyjne (np. poczucie odrealnienia, depersonalizacja). Te stany są zazwyczaj krótkotrwałe i szybko ustępują po zmniejszeniu poziomu stresu.
Ważne aspekty w rozpoznawaniu BPD
Diagnoza BPD jest złożona i wymaga dogłębnej oceny psychologicznej przez doświadczonego specjalistę. Należy pamiętać, że obecność pojedynczych objawów nie jest wystarczająca do postawienia diagnozy. Kluczowe jest stwierdzenie wzorca zachowań i doświadczeń, które są trwałe i znacząco zaburzają funkcjonowanie osoby w życiu codziennym.
Wiele osób z BPD cierpi również na inne współistniejące zaburzenia, takie jak depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania czy zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych. Z tego powodu kompleksowa diagnoza i leczenie wymagają podejścia holistycznego.
Rozpoznanie zaburzenia osobowości borderline jest pierwszym i najważniejszym krokiem w kierunku uzyskania profesjonalnego wsparcia. Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) jest uznawaną i skuteczną formą terapii dla BPD, pomagającą w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z emocjami, poprawie relacji interpersonalnych oraz zmniejszeniu impulsywności. Zrozumienie objawów i poszukiwanie pomocy to klucz do rozpoczęcia procesu zdrowienia i budowania bardziej stabilnego i satysfakcjonującego życia.
