W psychologii społecznej pojęcie grupowego myślenia, czyli z angielskiego groupthink, odnosi się do zjawiska, w którym dążenie do spójności i jednomyślności w grupie staje się ważniejsze niż realistyczna ocena alternatywnych rozwiązań. Zostało ono po raz pierwszy opisane przez Irvinga Janisa w latach 70. XX wieku w kontekście analizy błędnych decyzji politycznych. Janis zauważył, że grupy o wysokiej spójności, pod wpływem silnej presji, mogą podejmować irracjonalne lub suboptymalne decyzje, ignorując sygnały niezgodne z panującą opinią.
Geneza i Mechanizmy Grupowe Myślenia
Grupowe myślenie nie jest jedynie brakiem krytycznego myślenia; to złożony proces psychologiczny, który wynika z szeregu interakcji i presji wewnątrzgrupowych. Janis zidentyfikował pewne warunki, które zwiększają ryzyko wystąpienia tego zjawiska. Należą do nich między innymi wysoka spójność grupy, co samo w sobie nie jest negatywne, ale w połączeniu z izolacją od zewnętrznych informacji, brakiem bezstronnego przywództwa czy silnym stresem wynikającym z zagrożeń zewnętrznych, może prowadzić do zgubnych skutków. Dodatkowo, brak ustrukturyzowanych procedur podejmowania decyzji oraz jednorodność wartości i pochodzenia członków grupy również sprzyjają zamykaniu się na odmienne perspektywy.
Kluczowym aspektem jest tu dążenie do konsensusu za wszelką cenę, często kosztem rzetelnej analizy dostępnych danych i otwartej dyskusji. Członkowie grupy, świadomie lub nieświadomie, cenzurują swoje prawdziwe opinie, zwłaszcza jeśli te odbiegają od widocznego konsensusu. Jest to mechanizm autokorekty, mający na celu utrzymanie harmonii w grupie i uniknięcie konfrontacji.
Symptomy Grupowe Myślenia
Janis wyróżnił osiem głównych symptomów grupowego myślenia, które można podzielić na trzy kategorie:
- Przeszacowanie własnej grupy: Obejmuje iluzję niezwyciężoności oraz wiarę w wrodzoną moralność grupy. Członkowie są przekonani o swojej nieomylności i etycznej wyższości, co prowadzi do lekceważenia potencjalnych zagrożeń i negatywnych konsekwencji.
- Zamknięty umysł: Manifestuje się racjonalizowaniem zbiorowych decyzji (szukanie argumentów potwierdzających już podjęte decyzje) oraz stereotypowym postrzeganiem zewnętrznych grup jako słabych, głupich lub złych. Ignorowane są ostrzeżenia, a wszelkie informacje sprzeczne z dominującym poglądem są odrzucane.
- Presja dążenia do jednolitości: Wyraża się poprzez autocenzurę (tłumienie własnych wątpliwości), iluzję jednomyślności (błędne przekonanie, że wszyscy myślą tak samo), bezpośrednią presję na dysydentów (wywieranie nacisku na osoby wyrażające odmienne zdanie) oraz obecność „strażników umysłu” (członków grupy, którzy aktywnie filtrują informacje niezgodne z dominującym konsensusem, chroniąc grupę przed „niewygodnymi” faktami).
Konsekwencje i Zapobieganie
Skutki grupowego myślenia mogą być dalekosiężne i destrukcyjne. Od błędnych decyzji biznesowych, przez katastrofalne wpadki polityczne, aż po zaniedbania w obszarze bezpieczeństwa. Przykłady takie jak inwazja w Zatoce Świń, katastrofa promu Challenger czy afera Watergate są często wskazywane jako klasyczne ilustracje tego zjawiska, gdzie ignorowano ostrzeżenia i racjonalizowano ryzykowne posunięcia.
Na szczęście istnieją strategie, które mogą zminimalizować ryzyko wystąpienia grupowego myślenia. Jedną z najważniejszych jest promowanie otwartej komunikacji i zachęcanie do kwestionowania dominujących opinii. Lider grupy powinien unikać wyrażania swoich preferencji na początku dyskusji i aktywnie wspierać różnorodność poglądów. Ważne jest również powoływanie niezależnych „adwokatów diabła”, którzy będą celowo podważać ustalone poglądy, a także zapraszanie zewnętrznych ekspertów, którzy wniosą świeżą perspektywę.
Dzielenie grupy na mniejsze, niezależne podgrupy dla początkowej analizy problemu, a następnie konfrontowanie ich wniosków, również może pomóc w ujawnieniu szerszego spektrum argumentów. Ponadto, wypracowanie jasnych procedur decyzyjnych, które obejmują poszukiwanie i analizowanie alternatywnych rozwiązań, zamiast koncentrowania się na szybkim osiągnięciu konsensusu, jest kluczowe w budowaniu bardziej odpornych na grupowe myślenie zespołów.
Podsumowanie
Grupowe myślenie to potężna siła, która, choć ma na celu utrzymanie harmonii, może prowadzić do tragicznych konsekwencji. Zrozumienie jego mechanizmów i symptomów jest pierwszym krokiem do skutecznego zapobiegania. Promowanie krytycznego myślenia, różnorodności perspektyw i otwartości na niezgodę to kluczowe elementy, które pozwalają grupom podejmować bardziej racjonalne i efektywne decyzje, niezależnie od kontekstu – czy to w biznesie, polityce, czy w życiu codziennym.
