Traumatyczne doświadczenia, takie jak wypadki, przemoc, katastrofy naturalne czy nagła utrata bliskiej osoby, pozostawiają ślad w psychice człowieka, niezależnie od wieku. Chociaż PTSD jest często kojarzone z dorosłymi, należy pamiętać, że dzieci są równie, a czasem nawet bardziej, podatne na jego rozwój. Ich niedojrzały układ nerwowy i ograniczona zdolność do przetwarzania złożonych emocji sprawiają, że reakcja na traumę może objawiać się w sposób odmienny niż u dorosłych. Wczesne rozpoznanie objawów i wdrożenie odpowiedniego wsparcia są fundamentalne dla długoterminowego dobrostanu dziecka.
Czym jest zespół stresu pourazowego u dzieci?
Zespół stresu pourazowego (PTSD) to zaburzenie psychiczne, które może rozwinąć się u osób, które doświadczyły lub były świadkami zdarzenia traumatycznego. Chociaż kryteria diagnostyczne dla dzieci i dorosłych są podobne, kluczowe jest uwzględnienie aspektów rozwojowych w interpretacji objawów. U dzieci traumę mogą wywołać różne sytuacje – od pojedynczych intensywnych wydarzeń, po chroniczne narażenie na trudne warunki, takie jak zaniedbanie czy przemoc domowa. Niezwykle istotne jest zrozumienie, że intensywność reakcji na traumę nie zawsze jest proporcjonalna do obiektywnego nasilenia wydarzenia; to subiektywna percepcja i poczucie zagrożenia są krytyczne.
Kryteria diagnostyczne PTSD a specyfika dziecięca
Zgodnie z klasyfikacją DSM-5, PTSD charakteryzuje się czterema głównymi klastrami objawów: ponownym przeżywaniem traumy, unikaniem, negatywnymi zmianami w myśleniu i nastroju oraz zmianami w pobudzeniu i reaktywności. U dzieci te objawy mogą jednak manifestować się w specyficzny sposób, który często bywa mylony z innymi problemami behawioralnymi lub emocjonalnymi.
Ponowne przeżywanie traumy
U dorosłych najczęściej obserwuje się koszmary senne i tzw. flashbacki. U dzieci ponowne przeżywanie traumy może być mniej oczywiste. Mogą to być na przykład:
- Powtarzające się, mimowolne i natrętne wspomnienia zdarzenia.
- Koszmary senne o treści związanej z traumą, lub też ogólne koszmary dotyczące potworów, separacji, wypadków, nawet jeśli treść snu bezpośrednio nie odzwierciedla wydarzenia.
- Dysocjacyjne reakcje, w których dziecko zachowuje się tak, jakby trauma działa się ponownie.
- Intensywne lub przedłużone cierpienie psychiczne, lub reakcje fizjologiczne na ekspozycję na wewnętrzne lub zewnętrzne wskazówki, które symbolizują lub przypominają aspekt zdarzenia traumatycznego (np. ból brzucha przed szkołą, która kojarzy się z traumą).
- Powtarzająca się zabawa, która ilustruje aspekty traumy – np. dziecko, które było świadkiem wypadku drogowego, może wciąż aranżować „wypadki samochodowe” swoimi zabawkami.
Unikanie
Dzieci dotknięte PTSD mogą aktywnie unikać wszystkiego, co przypomina im o traumie. Może to obejmować unikanie miejsc, osób, rozmów czy nawet przedmiotów związanych z wydarzeniem. W przypadku dzieci, objawy unikania mogą być subtelniejsze i przejawiać się np. jako:
- Unikanie lub próby unikania nieprzyjemnych wspomnień, myśli lub uczuć związanych z traumą.
- Unikanie lub próby unikania zewnętrznych przypomnień (ludzie, miejsca, rozmowy, czynności, obiekty, sytuacje) związanych z traumą.
- Zmniejszone zainteresowanie ważnymi czynnościami.
- Izolacja społeczna.
- Trudności w okazywaniu pozytywnych emocji.
Negatywne zmiany w myśleniu i nastroju
Te objawy często bywają mylone z depresją lub innymi zaburzeniami emocjonalnymi. U dzieci mogą one przybierać formę:
- Upośledzenia zdolności do zapamiętywania kluczowych aspektów wydarzenia traumatycznego (amnezja dysocjacyjna).
- Utrzymywania się negatywnych przekonań o sobie, innych lub świecie (np. „Jestem złym dzieckiem”, „Świat jest niebezpieczny”).
- Utrzymującego się, zniekształconego poznania na temat przyczyny lub konsekwencji zdarzenia traumatycznego, które prowadzi do samookalecania się lub obwiniania innych.
- Utrwalonego negatywnego stanu emocjonalnego (np. strach, przerażenie, gniew, poczucie winy lub wstyd).
- Znacząco zmniejszonego zainteresowania lub udziału w ważnych czynnościach.
- Poczucia wyobcowania od innych.
- Niezdolności do doświadczania pozytywnych emocji.
Zmiany w pobudzeniu i reaktywności
Dzieci z PTSD mogą być nieustannie w stanie wzmożonej gotowości, co objawia się:
- Irytacja i wybuchy gniewu (często bez lub z niewielką prowokacją), typowo wyrażane jako werbalna lub fizyczna agresja wobec ludzi lub przedmiotów.
- Lekkomyślne lub autodestrukcyjne zachowania.
- Zwiększona czujność.
- Wyolbrzymiona reakcja przestrachu.
- Problemy z koncentracją.
- Zaburzenia snu (np. trudności w zasypianiu lub utrzymaniu snu, niespokojny sen).
Kiedy szukać pomocy?
Jeśli zauważysz u dziecka którykolwiek z wyżej wymienionych objawów po doświadczeniu traumatycznego wydarzenia, niezwykle ważne jest, aby jak najszybciej skonsultować się ze specjalistą – psychologiem dziecięcym lub psychiatrą. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza i wdrożona terapia, tym większe szanse na skuteczne poradzenie sobie z traumą i zapobieżenie długoterminowym konsekwencjom.
Pamiętaj, że każdy przypadek jest indywidualny, a objawy mogą różnić się nasileniem i kombinacją. Kluczem jest obserwacja dziecka, otwarta komunikacja i gotowość do szukania profesjonalnego wsparcia. Zrozumienie, że traumatyczne wydarzenia mogą wpływać na psychikę dziecka w sposób głęboki i długotrwały, jest pierwszym krokiem do zapewnienia mu odpowiedniej pomocy i powrotu do zdrowia.
