Każdy z nas posiada wewnętrzny kompas, zestaw przekonań, zasad i ideałów, które determinują nasze decyzje, postawy i interpretacje świata. Ten kompas to nic innego jak nasze wartości osobiste. Odgrywają one fundamentalną rolę w kształtowaniu naszej tożsamości, poczucia sensu i miejsca w rzeczywistości. Gdy te fundamentalne zasady zostają zakwestionowane lub jawnie naruszone przez innych, często doświadczamy silnego dyskomfortu emocjonalnego, który manifestuje się jako poczucie „nieswojości”.
Wartości jako fundament tożsamości
Wartości nie są jedynie abstrakcyjnymi konstruktami. Są głęboko zakorzenione w naszej psychice, wynikają z naszych doświadczeń, wychowania, kultury, a nawet predyspozycji genetycznych. Pełnią funkcję drogowskazów, pomagając nam odróżniać dobro od zła, to co ważne od tego co mniej istotne, a także wyznaczać granice. To one decydują o tym, z kim się utożsamiamy, jak budujemy relacje i do czego dążymy w życiu. Kiedy ktoś atakuje nasze wartości, czujemy się, jakby atakował sam rdzeń tego, kim jesteśmy.
Przyjmijmy, że dla kogoś kluczową wartością jest uczciwość. Jeżeli ta osoba znajdzie się w sytuacji, w której jest zmuszona do kłamstwa, lub obserwuje jawne oszustwo, jej wewnętrzny system alarmowy zacznie sygnalizować niezgodność. Dyskomfort ten wynika z kolizji między jej wewnętrznym kodeksem a zewnętrzną rzeczywistością. Jest to sygnał, że coś jest nie w porządku, naruszona została spójność pomiędzy naszym wnętrzem a światem zewnętrznym.
Dysonans poznawczy i zagrożenie spójności
Jednym z psychologicznych mechanizmów leżących u podstaw owego „nieswojości” jest dysonans poznawczy. Teoria Leona Festingera mówi o tym, że ludzie dążą do spójności między swoimi przekonaniami, postawami i zachowaniami. Kiedy pojawia się niezgodność, czyli dysonans, odczuwamy napięcie, które motywuje nas do jego redukcji. Gdy ktoś narusza nasze wartości, dochodzi do silnego dysonansu – nasze przekonania są sprzeczne z obserwowanymi zachowaniami lub wypowiedziami innej osoby. To napięcie jest właśnie tym nieprzyjemnym uczuciem.
Naruszenie wartości może być również interpretowane jako zagrożenie dla naszej spójności psychologicznej. Czujemy się wówczas destabilizowani, tracimy poczucie kontroli nad własnym wewnętrznym światem, a także nad interakcją. To powoduje, że instynktownie bronimy naszych wartości, czasem nawet nieświadomie, gdyż ich podważenie odczuwane jest jako podważenie nas samych.
Emocje w odpowiedzi na naruszenie
Reakcja na naruszenie wartości nie jest jedynie intelektualnym dyskomfortem; często towarzyszą jej silne emocje. Może to być złość, frustracja, smutek, rozczarowanie, a nawet poczucie zagrożenia. Złość często pojawia się, gdy czujemy, że nasze granice zostały przekroczone lub że zostaliśmy potraktowani niesprawiedliwie. Smutek i rozczarowanie mogą wynikać z poczucia utraty – utraty iluzji o drugiej osobie lub naruszenia naszej wizji świata.
Co więcej, reakcja emocjonalna może być związana z poczuciem zdrady. Jeśli ktoś, kogo cenimy i komu ufamy, narusza nasze fundamentalne wartości, może to prowadzić do głębokiego rozczarowania i podważenia relacji. W skrajnych przypadkach, takie doświadczenia mogą prowadzić do wycofywania się z relacji lub ich zerwania, ponieważ dalsza interakcja generowałaby zbyt duży dyskomfort.
Konsekwencje społeczne i interpersonalne
Nasze wartości wpływają na nasze relacje społeczne. Szukamy ludzi, którzy dzielą podobne przekonania, ponieważ to buduje poczucie bezpieczeństwa i przynależności. Kiedy napotykamy na osoby, których wartości są diametralnie różne lub jawnie sprzeczne z naszymi, może to prowadzić do konfliktów, niezrozumienia i trudności w komunikacji.
Poczucie „nieswojości” w takiej sytuacji jest sygnałem alarmowym, że w relacji tej może brakować podstawowego porozumienia lub wzajemnego szacunku dla wewnętrznego świata drugiego człowieka. Jest to również informacja dla nas samych, że być może nadszedł czas, by jasno określić swoje granice i sprecyzować, czego oczekujemy od relacji, a czego nie jesteśmy w stanie zaakceptować.
Jak radzić sobie z dyskomfortem?
Zrozumienie, dlaczego czujemy się nieswojo, gdy nasze wartości są naruszane, jest pierwszym krokiem do konstruktywnego radzenia sobie z tą sytuacją. Kluczowe jest uświadomienie sobie, jakie wartości są dla nas najważniejsze. Często działają one podświadomie, a ich zdefiniowanie pozwala na lepsze zrozumienie siebie i swoich reakcji.
W obliczu naruszenia wartości ważne jest również, aby: nazwać swoje emocje i je zaakceptować; jasno komunikować swoje granice i oczekiwania, jeśli jest to możliwe; w niektórych sytuacjach, jeśli naruszenia są systematyczne lub głębokie, rozważyć rewizję relacji, które generują stały dyskomfort. Nie jest to unikanie problemu, lecz dbanie o własne zdrowie psychiczne i integralność.
Pamiętajmy, że każda osoba ma prawo do swoich wartości, a ich obrona jest naturalną formą dbałości o siebie. Poczucie dyskomfortu w obliczu ich naruszenia jest zdrową reakcją, sygnalizującą, że coś ważnego dla nas jest zagrożone i wymaga naszej uwagi.
