Początki badań nad stresem i hormonami
Badania nad związkiem między stresem a produkcją kortyzolu mają swoje korzenie w pierwszej połowie XX wieku, kiedy to kanadyjski lekarz Hans Selye po raz pierwszy wprowadził do nauki koncepcję stresu jako reakcji biologicznej. W latach 30. ubiegłego wieku Selye prowadził serię eksperymentów na zwierzętach, podczas których zaobserwował, że różnorodne czynniki stresogenne – zarówno fizyczne, jak i psychiczne – wywołują podobną odpowiedź organizmu.
Jego obserwacje doprowadziły do sformułowania teorii ogólnego zespołu adaptacyjnego, który obejmował trzy fazy: reakcję alarmową, stadium odporności i stadium wyczerpania. To właśnie w tej koncepcji po raz pierwszy zarysował się związek między stresorem a reakcjami fizjologicznymi, chociaż konkretne mechanizmy hormonalne nie były jeszcze w pełni poznane.
Przełomowe odkrycie kortyzolu
Kluczowy przełom nastąpił w latach 40. i 50., kiedy badacze zaczęli identyfikować konkretne substancje chemiczne zaangażowane w reakcję stresową. W 1936 roku Kendall, Reichstein i Hench wyizolowali kortyzon, co przyniosło im później Nagrodę Nobla. Jednak to dopiero rozwój technik biochemicznych pozwolił na dokładne zbadanie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA).
Badacze wykazali, że podwzgórze w odpowiedzi na stres uwalnia kortykoliberynę (CRH), która stymuluje przysadkę do wydzielania hormonu adrenokortykotropowego (ACTH). Ten z kolei pobudza korę nadnerczy do produkcji kortyzolu. Ta skomplikowana kaskada hormonalna została szczegółowo opisana dzięki pracom takich naukowców jak Roger Guillemin i Andrew Schally, którzy również zostali uhonorowani Nagrodą Nobla.
Współczesne rozumienie mechanizmów
Współczesne badania, wykorzystujące zaawansowane techniki neuroobrazowania i molekularne, pozwoliły na jeszcze głębsze zrozumienie związku między stresem a kortyzolem. Dziś wiemy, że przewlekły stres prowadzi do dysregulacji osi HPA, co może skutkować utrzymującym się podwyższonym lub obniżonym poziomem kortyzolu.
Badania z ostatnich dekad pokazują, jak indywidualne czynniki – takie jak genetyka, wczesne doświadczenia życiowe czy styl radzenia sobie ze stresem – modyfikują tę odpowiedź. Dzięki tym odkryciom możemy lepiej zrozumieć mechanizmy stojące za zaburzeniami związanymi ze stresem i opracować bardziej skuteczne metody terapeutyczne.
