Co to jest samospełniająca się przepowiednia?
Efekt samospełniającej się przepowiedni to zjawisko psychologiczne, polegające na tym, że nasze przekonania i oczekiwania – często nieuświadomione – wpływają na nasze zachowanie w sposób, który powoduje, że te oczekiwania się spełniają. Brzmi jak magia? To czysta psychologia, poparta dziesiątkami badań naukowych.
Mechanizm ten po raz pierwszy opisał socjolog Robert K. Merton w 1948 roku, choć zjawisko było obserwowane już wcześniej. Merton definiował je jako „fałszywe określenie sytuacji, które wywołuje nowe zachowanie, sprawiające, że pierwotnie fałszywe przekonanie staje się prawdziwe”.
Jak to działa w praktyce?
Wyobraź sobie studentkę, która jest przekonana, że nie zda egzaminu. To przekonanie prowadzi ją do rezygnacji z intensywnej nauki – po co się uczyć, skoro i tak się nie uda? W efekcie rzeczywiście oblężenie egzaminu staje się bardziej prawdopodobne. Jej przekonanie o porażce spowodowało zachowanie, które do tej porażki doprowadziło.
Albo menedżer, który uważa, że nowy pracownik jest niekompetentny. W związku z tym nie powierza mu ważnych zadań, nie inwestuje w jego rozwój, a nawet subtelnie okazuje brak zaufania. Pracownik, pozbawiony szans na wykazanie się i zdemotywowany postawą szefa, rzeczywiście zaczyna popełniać błędy i wypada słabo. Przekonanie menedżera się spełnia.
Psychologiczne mechanizmy stojące za efektem
Efekt samospełniającej się przepowiedni działa poprzez kilka powiązanych ze sobą mechanizmów. Po pierwsze, nasze oczekiwania wpływają na to, na co zwracamy uwagę. Gdy spodziewamy się pewnych zachowań u innych, nieświadomie szukamy ich potwierdzenia, ignorując jednocześnie dowody przeczące.
Po drugie, oczekiwania zmieniają nasze własne zachowanie. Jak pokazał klasyczny eksperyment Rosenthala i Jacobsona, nauczyciele którzy wierzyli, że certain uczniowie są „akademickimi rozbłyskami” (chociaż zostali wybrani losowo), traktowali ich inaczej – dawali więcej czasu na odpowiedź, więcej pochwał, bardziej stymulujące zadania. W efekcie ci uczniowie rzeczywiście zaczęli osiągać lepsze wyniki.
Po trzecie, nasze oczekiwania wpływają na interpretację zdarzeń. To samo zachowanie może być odczytane jako pewność siebie lub arogancja w zależności od tego, czego się spodziewamy po danej osobie.
Efekt w relacjach i samoocenie
Szczególnie destrukcyjnie efekt samospełniającej się przepowiedni może działać w relacjach. Osoba, która spodziewa się odrzucenia, może stać się nadmiernie czujna, defensywna albo wręcz wycofana. To z kolei może zrażać innych, prowadząc do faktycznego odrzucenia – i utwierdzając pierwotne przekonanie.
Podobnie działa to w kontekście samooceny. Ktoś, kto głęboko wierzy, że jest nieatrakcyjny, może unikać sytuacji społecznych, nie dbać o swój wygląd lub przejawiać niepewność, która rzeczywiście zmniejsza jego atrakcyjność w oczach innych.
Jak przerwać negatywny cykl?
Świadomość istnienia efektu samospełniającej się przepowiedni to pierwszy krok do przejęcia nad nim kontroly. Kluczowe jest kwestionowanie własnych automatycznych myśli i przekonań. Czy moje oczekiwanie jest oparte na faktach, czy na lękach i uprzedzeniach?
Warto też praktykować behavioralne „testowanie” swoich przekonań. Jeśli boisz się, że publiczne wystąpienie będzie katastrofą, świadomie przygotuj się dobrze i zrób to – sprawdzając, czy rzeczywiście tak się stanie. Często okazuje się, że nasze najgorsze scenariusze są mocno przesadzone.
W pracy z klientami często wykorzystujemy techniki terapii poznawczo-behawioralnej, które pomagają identyfikować i modyfikować właśnie takie zniekształcone, samospełniające się schematy myślowe.
Efekt samospełniającej się przepowiedni to nie przeznaczenie. To mechanizm, który możemy zrozumieć i którym – przy odrobinie samoświadomości i pracy – możemy nauczyć się świadomie zarządzać. To nasze myśli i oczekiwania często kształtują rzeczywistość w dużo większym stopniu, niż sobie to uświadamiamy.
