Gdy słowa zacieniają doświadczenia
Efekt werbalnego overshadowing to zjawisko polegające na tym, że werbalny opis wrażenia zmysłowego lub wspomnienia może wpłynąć na jego późniejsze odtwarzanie, często prowadząc do zniekształceń lub uproszczeń. Termin ten wprowadzili w latach 90. Jonathan Schooler i Tonya Engstler-Schooler, badając, jak opisywanie twarzy utrudnia ich późniejsze rozpoznawanie. Okazało się, że uczestnicy, którzy werbalizowali swoje wspomnienia, mieli większe trudności z identyfikacją osób, które widzieli wcześniej.
Mechanizmy stojące za efektem
Dlaczego opis słowny może zakłócać pamięć? Jedna z teorii sugeruje, że werbalizacja prowadzi do przetworzenia wspomnień w sposób abstrakcyjny i kategoryczny, zamiast sensorycznego i szczegółowego. Inna koncepcja wskazuje na interferencję – słowa konkurują z oryginalnym, niewerbalnym śladem pamięciowym, „zacieniając” go. W efekcie, gdy próbujemy przypomnieć sobie dane zdarzenie, bardziej dostępny staje się jego opis słowny niż samo doświadczenie.
Znaczenie w zeznaniach świadków i terapii
Efekt werbalnego overshadowingu ma ogromne znaczenie w kontekście zeznań świadków. Presja na natychmiastowe opisanie podejrzanego może prowadzić do błędów identyfikacji. W terapii, szczególnie w podejściach opartych na narracji, konieczne jest uwzględnienie, że wielokrotne opowiadanie o traumie może zmieniać jej postrzeganie. Nie oznacza to, że należy unikać rozmowy, ale być świadomym, że każda narracja modyfikuje oryginalne wspomnienie.
Jak minimalizować negatywne skutki?
W pracy ze świadkami zaleca się stosowanie technik, które zmniejszają presję na werbalizację, np. prośbę o przypomnienie sobie kontekstu sensorycznego przed opisaniem zdarzenia. W terapii warto łączyć narrację z metodami opartymi na doświadczeniu bezpośrednim, jak mindfulness, które pomagają wrócić do pierwotnego doznania. Kluczowe jest zachowanie równowagi między wyrażeniem doświadczeń a ochroną ich autentyczności.
