Zaburzenia koncentracji, trudności w skupieniu uwagi, „mgła mózgowa” – to dolegliwości, które często przysparzają pacjentom znacznego cierpienia i obniżają jakość życia. W procesie diagnostyki i terapii często skupiamy się na czynnikach psychologicznych, stresie, uwarunkowaniach środowiskowych czy schorzeniach neurologicznych. Tymczasem, jeden z podstawowych mikroelementów, żelazo, odgrywa kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego, a jego niedobór może być zaskakująco częstą przyczyną problemów z koncentracją.
Rola żelaza w organizmie i znaczenie dla mózgu
Żelazo jest pierwiastkiem niezbędnym do życia. Jego najważniejszą funkcją jest udział w transporcie tlenu – stanowi kluczowy składnik hemoglobiny, białka znajdującego się w czerwonych krwinkach. To właśnie dzięki hemoglobinie tlen dociera do każdej komórki naszego ciała, w tym do komórek mózgu. Ale rola żelaza nie ogranicza się wyłącznie do transportu tlenu.
Pierwiastek ten uczestniczy również w wielu procesach enzymatycznych, w tym tych odpowiedzialnych za produkcję energii w mitochondriach. Jest niezbędny do syntezy neuroprzekaźników, takich jak dopamina i serotonina, które odgrywają kluczową rolę w regulacji nastroju, motywacji, ale także właśnie uwagi i koncentracji. Mózg jest organem niezwykle wrażliwym na niedobór tlenu i składników odżywczych, a jego prawidłowe funkcjonowanie w dużym stopniu zależy od odpowiedniego zaopatrzenia w żelazo.
Jak niedobór żelaza wpływa na funkcje poznawcze?
Niedobór żelaza, w zależności od stopnia zaawansowania, może prowadzić do anemii z niedoboru żelaza (niedokrwistości mikrocytarnej). Już jednak łagodne formy niedoboru, nie manifestujące się jeszcze pełnoobjawową anemią, mogą negatywnie wpływać na funkcje poznawcze. Wynika to z kilku mechanizmów:
Zmniejszone dotlenienie mózgu
Obniżony poziom hemoglobiny oznacza mniejszą zdolność krwi do przenoszenia tlenu. Mózg, pomimo tego, że stanowi zaledwie około 2% masy ciała, zużywa około 20% tlenu dostarczanego do organizmu. Chroniczne niedotlenienie prowadzi do zaburzeń pracy neuronów, co bezpośrednio przekłada się na trudności z koncentracją, problemy z pamięcią, spowolnienie procesów myślowych i ogólne zmęczenie poznawcze.
Zaburzenia syntezy neuroprzekaźników
Żelazo jest kofaktorem enzymów biorących udział w syntezie dopaminy i serotoniny. Dopamina jest kluczowa dla uwagi, funkcji wykonawczych, motywacji i procesów nagrody. Serotonina reguluje nastrój, sen i odgrywa rolę w przetwarzaniu informacji. Niedobór żelaza może upośledzać produkcję tych neuroprzekaźników, prowadząc do obniżenia zdolności koncentracji, zmęczenia, drażliwości, a nawet stanów lękowych lub depresyjnych, które wtórnie wpływają na trudności z uwagą.
Wpływ na mielinizację i neuroplastyczność
Żelazo jest również niezbędne w procesie mielinizacji, czyli tworzenia osłonki mielinowej wokół aksonów neuronów. Mielina przyspiesza przewodnictwo nerwowe. Jej zaburzenia mogą spowalniać przetwarzanie informacji w mózgu. Dodatkowo, niedobór żelaza może wpływać na neuroplastyczność – zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń i adaptacji, co jest fundamentalne dla uczenia się i efektywnej koncentracji.
Objawy niedoboru żelaza, na które warto zwrócić uwagę
Oprócz problemów z koncentracją, niedobór żelaza może manifestować się szeregiem innych objawów, często niespecyficznych, co utrudnia wczesną diagnozę. Należą do nich:
- Przewlekłe zmęczenie, osłabienie, brak energii.
- Bladość skóry i błon śluzowych.
- Zadyszka, duszności, kołatanie serca, szczególnie podczas wysiłku.
- Problemy z termoregulacją (częste uczucie zimna).
- Łamliwe paznokcie, wypadanie włosów.
- Pęknięcia kącików ust (zajady).
- Zespół niespokojnych nóg.
- Obniżony nastrój, drażliwość, lęk.
Szczególnie narażone na niedobór żelaza są kobiety w wieku rozrodczym (ze względu na utratę krwi podczas miesiączek), kobiety w ciąży, wegetarianie i weganie, osoby z zaburzeniami wchłaniania (np. choroba Crohna, celiakia) oraz osoby intensywnie uprawiające sport.
Diagnostyka i postępowanie
Jeśli doświadczasz problemów z koncentracją, a także innych objawów wskazujących na potencjalny niedobór żelaza, kluczowa jest konsultacja z lekarzem. Podstawowe badania krwi, takie jak morfologia, poziom ferrytyny (białka magazynującego żelazo) oraz transferryny, pozwolą ocenić gospodarkę żelazem w organizmie. Sam poziom hemoglobiny może być w normie we wczesnych stadiach niedoboru, dlatego tak ważne jest sprawdzenie ferrytyny, która jest czułym wskaźnikiem zapasów żelaza w organizmie.
Leczenie niedoboru żelaza polega przede wszystkim na suplementacji doustnej lub, w cięższych przypadkach, dożylnej. Równolegle ważne jest skorygowanie diety, wprowadzając do niej produkty bogate w żelazo hemowe (mięso czerwone, podroby) oraz żelazo niehemowe (rośliny strączkowe, zielone warzywa liściaste, orzechy) w połączeniu z witaminą C, która zwiększa jego wchłanianie.
Współpraca psychologa z innymi specjalistami
W pracy psychologa, szczególnie w poradni, niezwykle istotne jest holistyczne podejście do pacjenta. Trudności z koncentracją, stany obniżonego nastroju czy przewlekłe zmęczenie nie zawsze mają swoje źródło wyłącznie w psychice. Świadomość powiązań między zdrowiem fizycznym, a psychicznym jest kluczowa. Właśnie dlatego tak ważne jest, aby w przypadku pojawienia się sygnałów sugerujących niedobory żywieniowe, czy inne schorzenia somatyczne, psycholog kierował pacjenta na konsultacje z lekarzem rodzinnym lub specjalistami. Dopiero kompleksowa ocena stanu zdrowia pozwala na wdrożenie najbardziej efektywnego planu terapii, który może obejmować zarówno wsparcie psychologiczne, jak i interwencje medyczne.
