W życiu każdego z nas przeszłość odgrywa fundamentalną rolę. To z niej czerpiemy doświadczenia, lekcje, formujemy swoją tożsamość i postrzeganie świata. Niekiedy jednak wspomnienia, traumy czy interpretacje dawnych zdarzeń stają się obciążeniem, ograniczają nas, a nawet prowadzą do cierpienia psychicznego. W takich sytuacjach z pomocą przychodzi psychoterapia narracyjna – podejście, które oferuje unikalne narzędzia do przeformułowania osobistej historii i zbudowania nowej, bardziej wspierającej narracji życiowej.
Czym jest psychoterapia narracyjna? Konceptualizacja i założenia
Psychoterapia narracyjna, rozwijana głównie przez Michaela White’a i Davida Epstona, opiera się na założeniu, że ludzie nadają sens swojemu życiu poprzez tworzenie historii. Opowieści te, zwane narracjami, kształtują nasze rozumienie siebie, relacji z innymi i świata. Często jednak te dominujące narracje są problematyczne, pełne negatywnych założeń, a przez to ograniczające i krzywdzące. Terapia narracyjna wychodzi poza tradycyjne rozumienie psychopatologii, nie traktując osoby jako posiadającej problem, lecz jako osobę doświadczającą problemu, który został kulturowo skonstruowany i utrwalony w jej dominującej narracji.
Kluczowym elementem tego podejścia jest rozdzielenie osoby od problemu, czyli eksternalizacja. Zamiast mówić, że ktoś jest „depresyjny”, terapeuta narracyjny pyta, „jak depresja wpływa na twoje życie?”. Taka zmiana perspektywy pozwala klientowi spojrzeć na problem z zewnątrz, dostrzec jego manipulacyjne działanie i aktywnie podjąć z nim walkę, zamiast czuć się z nim tożsamy.
Jak przeszłość kształtuje naszą teraźniejszość?
Nasza przeszłość to nie tylko zbiór faktów, ale przede wszystkim sieć interpretacji, wspomnień i znaczeń, które przypisujemy minionym wydarzeniom. Te narracje, często nieświadomie, wpływają na nasze wybory, emocje i zachowania w teraźniejszości. Mogą one prowadzić do powtarzania szkodliwych wzorców, utrzymywania negatywnych przekonań o sobie czy wywoływać lęk przed przyszłością. Często to nie samo wydarzenie jest problemem, ale sposób, w jaki o nim opowiadamy i jakie wnioski z niego wyciągamy.
Terapeuta narracyjny pomaga klientowi zbadać, w jaki sposób jego osobista historia doprowadziła do ukształtowania obecnego problemu. Nie chodzi o rozgrzebywanie ran czy obwinianie, ale o zrozumienie mechanizmów, które utrwaliły pewne narracje i uczyniły je dominującymi. Ważne jest, aby dostrzec, że te narracje nie są „prawdą obiektywną”, lecz konstruktami, które można modyfikować.
Proces przeformułowania przeszłości w psychoterapii narracyjnej
Przeformułowanie przeszłości w psychoterapii narracyjnej to wieloetapowy proces, który ma na celu stworzenie alternatywnych, bardziej użytecznych narracji.
Dekonstrukcja dominujących narracji
Pierwszym krokiem jest dekonstrukcja problematycznych narracji. Terapeuta za pomocą szczegółowych pytań pomaga klientowi zbadać, kiedy problem się pojawił, jak wpływa na jego życie, jakie są jego „strategie” działania. Celem jest ujawnienie, w jaki sposób problematyczna narracja uwięziła klienta i doprowadziła do cierpienia. Często klienci odkrywają, że ich negatywne przekonania o sobie nie są ich własnymi, lecz zostały im narzucone przez kulturę, rodzinę czy traumatyczne doświadczenia.
To etap, który wymaga od klienta dużej otwartości i gotowości do mierzenia się z trudnymi aspektami swojej opowieści. Terapeuta służy tu jako przewodnik, który nie ocenia, lecz pomaga wniknąć głębiej w zakamarki osobistych historii.
Poszukiwanie wyjątków i historii alternatywnych
Po dekonstrukcji dominującej narracji, terapeuta narracyjny skupia się na poszukiwaniu „wyjątków” – momentów, w których problem nie był dominujący, lub w których klient zachował się wbrew oczekiwaniom problemu. Te małe zwycięstwa, często niedoceniane i pomijane, stają się zaczynem dla nowych, „alternatywnych historii”.
Terapeuta zadaje pytania, które pomagają rozwinąć te wyjątki, nadając im znaczenie i siłę. Pyta o to, co klient robił, aby problem nie zwyciężył, jakie umiejętności wykorzystał, jakie wartości go wspierały. To pozwala na odkrycie ukrytych zasobów i kompetencji, które klient posiada, ale o których zapomniał pod wpływem dominującej, problematycznej narracji. Ta faza terapii jest często bardzo ożywcza i inspirująca, gdyż pozwala dostrzec, że problem nie jest wszechmocny, a klient ma realny wpływ na swoje życie.
Reinscenizacja – tworzenie nowych znaczeń
Ostatni etap to wzmocnienie i reinscenizacja nowych narracji. Terapeuta zachęca klienta do opowiadania tych alternatywnych historii, czyniąc je coraz bardziej spójnymi i dominującymi. Może to obejmować tworzenie dokumentów (tzw. „certyfikatów” lub „listów wygranej”), które potwierdzają nowe osiągnięcia klienta i definicje siebie. Wzmocnienie nowych narracji polega również na zaangażowaniu bliskich osób klienta w ten proces, tak aby mogli oni również dostrzec i wspierać jego nowe opowieści o sobie.
Często wykorzystuje się metafory i symbole, aby pomóc klientowi wizualizować swoją nową ścieżkę. Celem jest, aby nowa narracja stała się naturalną i dominującą historią, kształtującą tożsamość klienta i otwierającą nowe możliwości życiowe. W ten sposób przeszłość nie jest już ciężarem, ale źródłem mądrości i inspiracji do budowania satysfakcjonującej przyszłości.
Kiedy psychoterapia narracyjna jest szczególnie skuteczna?
Psychoterapia narracyjna jest stosowana w szerokim spektrum problemów, w tym w leczeniu depresji, lęków, traumy, zaburzeń odżywiania, a także w pracy z rodzinami i parami, które utknęły w negatywnych wzorcach komunikacji. Jest szczególnie pomocna dla osób, które czują się zdefiniowane przez swoje problemy, nie widzą drogi wyjścia i potrzebują wsparcia w odkryciu swoich wewnętrznych zasobów.
Jeśli czujesz, że Twoja przeszłość Cię ogranicza, a dominujące narracje sprawiają, że cierpisz, psychoterapia narracyjna może okazać się skutecznym narzędziem do odzyskania kontroli nad swoim życiem i stworzenia nowej, bardziej satysfakcjonującej opowieści o sobie.
