W psychologii społecznej istnieje wiele teorii próbujących wyjaśnić, w jaki sposób ludzie poznają siebie i otaczający ich świat. Jedną z nich, często niedocenianą w powszechnej świadomości, jest teoria autopercepcji (self-perception theory) Daryl D. Bema. Choć na pierwszy rzut oka może wydawać się sprzeczna z intuicją, jej wpływ na rozumienie procesów poznawczych jest znaczący.
Geneza teorii autopercepcji
Teoria autopercepcji została po raz pierwszy przedstawiona przez amerykańskiego psychologa społecznego Daryla D. Bema w 1967 roku. Powstała jako alternatywne wyjaśnienie dla zjawisk, które do tej pory były tłumaczone głównie przez teorię dysonansu poznawczego Leona Festingera. Bem argumentował, że w wielu sytuacjach ludzie nie tyle zmieniają swoje postawy w celu zredukowania dysonansu, ile raczej wnioskują o nich na podstawie swoich zachowań.
Podstawowe założenia teorii
Centralnym założeniem teorii autopercepcji jest to, że ludzie, zwłaszcza gdy ich wewnętrzne stany (postawy, emocje) są słabe, niejasne lub dwuznaczne, inferują je poprzez obserwację własnych zachowań i okoliczności, w jakich te zachowania występują. Innymi słowy, postępujemy tak, jak zewnętrzny obserwator, który wnioskuje o naszych intencjach, patrząc na to, co robimy. To trochę tak, jakbyśmy opowiadali sobie historię na podstawie naszych działań.
Przyjmijmy prosty przykład. Jeśli jem lody czekoladowe często i z dużym entuzjazmem, mogę dojść do wniosku, że „lubię lody czekoladowe”. Brzmi to banalnie, ale Bem podkreślał, że ten proces jest najbardziej wyraźny, gdy nie jesteśmy pewni, co naprawdę czujemy lub myślimy. Jeśli mam silną i ugruntowaną postawę wobec lodów czekoladowych (np. „kocham je absolutnie”), to teoria autopercepcji nie będzie miała zastosowania – po prostu wiem, że je lubię. Jednak w przypadku mniej klarownych preferencji, obserwacja własnego zachowania staje się kluczowa.
Kiedy teoria autopercepcji ma zastosowanie?
Teoria Bema jest szczególnie użyteczna w sytuacjach, gdy postawy są słabe, niedojrzałe lub niejednoznaczne. Na przykład, jeśli ktoś prosi mnie o opinię na temat nowej restauracji, w której byłem tylko raz i nie mam wyrobionego zdania, mogę zastanowić się, co tam jadłem, jak się czułem, czy zamówiłem deser. Na podstawie tych obserwacji mogę dojść do wniosku, że „restauracja była całkiem dobra” lub „nie była niczym specjalnym”.
Inny przykład to internalizacja nagród. Klasyczne badania pokazują, że dzieci, które są nagradzane za aktywność, którą wcześniej lubiły wykonywać (np. rysowanie), często tracą wewnętrzną motywację do tej aktywności, gdy nagroda jest wycofana. Teoria autopercepcji wyjaśnia to w ten sposób, że dziecko zaczyna wnioskować: „Rysuję, bo dostaję za to nagrody” (zewnętrzna atrybucja), zamiast „Rysuję, bo to lubię” (wewnętrzna atrybucja). To zjawisko nazywane jest efektem nadmiernego uzasadnienia (overjustification effect).
Teoria autopercepcji a dysonans poznawczy
Warto zwrócić uwagę na różnice i podobieństwa między teorią autopercepcji a teorią dysonansu poznawczego. Obie teorie dotyczą spójności poznawczej i zmiany postaw, ale z różnych perspektyw. Dysonans poznawczy zakłada, że ludzie doświadczają nieprzyjemnego napięcia (dysonansu), gdy ich postawy, przekonania i zachowania są niespójne, i dążą do redukcji tego napięcia poprzez zmianę jednego z tych elementów. Na przykład, jeśli jem mięso, ale uważam się za osobę dbającą o zwierzęta, mogę odczuwać dysonans i zmienić swoje postawy dotyczące jedzenia mięsa lub racjonalizować swoje zachowanie.
Teoria autopercepcji nie zakłada istnienia żadnego „napięcia” czy „dysonansu”. Zamiast tego, koncentruje się na procesie wnioskowania. Bem uważał, że w wielu przypadkach zmiana postaw, obserwowana w eksperymentach na dysonans poznawczy, może być równie dobrze wyjaśniona przez autopercepcję. Na przykład, w klasycznym eksperymencie Festingera i Carlsmitha, gdzie osoby płaciły różną kwotę za powiedzenie, że nudne zadanie było interesujące, uczestnicy, którzy dostali mniej pieniędzy (1$), ocenili zadanie jako bardziej interesujące. Teoria dysonansu tłumaczyła to redukcją dysonansu (mała nagroda za duże kłamstwo). Bem sugerował, że ci uczestnicy mogli po prostu wnioskować: „Skoro powiedziałem, że to było interesujące za tak mało pieniędzy, to musiało być naprawdę interesujące” (brak zewnętrznego uzasadnienia dla kłamstwa skłania do atrybucji wewnętrznej).
Praktyczne zastosowania w psychoterapii i życiu codziennym
Rozumienie teorii autopercepcji ma praktyczne implikacje. W psychoterapii, zwłaszcza w nurtach poznawczo-behawioralnych, często zachęca się pacjentów do podejmowania nowych zachowań, zanim jeszcze poczują się na to gotowi. Na przykład, osoba cierpiąca na depresję może być zachęcana do małych aktywności społecznych, mimo braku początkowej motywacji. Poprzez obserwację, że faktycznie wyszła z domu i spotkała się z ludźmi, może zacząć wnioskować: „Może jednak nie jestem aż tak beznadziejny, skoro to zrobiłem” lub „Aktywność społeczna nie jest taka zła”. Działanie poprzedza tu zmianę wewnętrznego odczucia.
W życiu codziennym możemy wykorzystać tę perspektywę, aby lepiej zrozumieć siebie. Zamiast czekać na pojawienie się konkretnych uczuć, możemy spróbować działać w pożądany sposób i obserwować, jakie wnioski z tego wynikają. Chcesz czuć się bardziej pewny siebie? Zacznij zachowywać się tak, jakbyś był pewny siebie – stań prosto, mów wyraźnie, podejmuj decyzje. Z czasem, obserwując te zachowania, możesz zacząć internalizować cechę pewności siebie.
Krytyka i dalszy rozwój teorii
Mimo swojej elegancji i prostoty, teoria autopercepcji nie jest pozbawiona krytyki. Główny zarzut dotyczy jej zastosowania w sytuacjach, gdy ludzie mają ugruntowane i silne postawy. W takich przypadkach, to raczej te silne postawy kierują zachowaniem, a nie odwrotnie. Bem sam przyznał, że teoria autopercepcji najlepiej sprawdza się, gdy wewnętrzne sygnały są słabe, a nie wtedy, gdy sprzeczne z naszymi silnymi przekonaniami.
Współczesna psychologia spogląda na procesy poznawcze w sposób bardziej holistyczny, integrując różne perspektywy. Teoria autopercepcji pozostaje jednak ważnym elementem w zrozumieniu, jak ludzie konstruują swoje ja, szczególnie w kontekście wpływu behawioralnego na nasze stany wewnętrzne. Uczy nas, że czasem, aby poczuć, musimy najpierw działać.
