Współczesna psychoterapia nieustannie ewoluuje, poszukując coraz skuteczniejszych i bardziej humanistycznych podejść do cierpienia człowieka. Jednym z nurtów, który w ostatnich dekadach zyskał znaczące uznanie w środowisku naukowym i klinicznym, jest Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT – Acceptance and Commitment Therapy). To podejście, choć zakorzenione w behawioryzmie i analizie funkcjonalnej, przynosi świeże spojrzenie na doświadczanie trudnych emocji i myśli, proponując drogę do pełniejszego i bardziej wartościowego życia.
Czym jest ACT? Podstawowe założenia
ACT to forma terapii poznawczo-behawioralnej „trzeciej fali”. Odróżnia się od tradycyjnych podejść, które często koncentrują się na zmianie treści myśli czy eliminacji niepożądanych emocji. Zamiast tego ACT proponuje zmianę relacji z wewnętrznymi doświadczeniami. Bazuje na założeniu, że próby kontrolowania lub eliminowania nieprzyjemnych myśli, uczuć czy doznań cielesnych często prowadzą do paradoksalnie większego cierpienia i mniejszej elastyczności psychologicznej.
Kluczowym elementem ACT jest pojęcie „elastyczności psychologicznej” – zdolności do pełnego zaangażowania się w teraźniejszość i podjęcia działań zgodnie z własnymi wartościami, nawet w obliczu trudnych myśli i uczuć. Terapia ta nie dąży do usunięcia bólu, lęku czy smutku, lecz do nauczenia się akceptacji tych wewnętrznych doświadczeń jako naturalnej części ludzkiego życia.
Sześć procesów wspierających elastyczność psychologiczną
Metodologia ACT opiera się na sześciu wzajemnie powiązanych procesach, które tworzą zintegrowaną całość, nazywaną „heksamodelem”:
-
Akceptacja
-
Defuzja poznawcza
-
Kontakt z chwilą obecną (uważność)
-
Ja jako kontekst
-
Wartości
-
Zaangażowane działanie
Oznacza otwarte i bezosądowe przyjmowanie własnych wewnętrznych doświadczeń (myśli, uczuć, wspomnień, doznań fizycznych) bez prób ich unikania, zmieniania, czy zwalczania. Nie jest to rezygnacja czy bierne poddanie się, lecz aktywne tworzenie przestrzeni dla tego, co jest.
Odnieść się do „rozplątania się” od dominującego wpływu naszych myśli. Zamiast brać myśli za absolutną prawdę lub nakazy do działania, uczymy się je obserwować jako jedynie słowa, obrazy czy dźwięki, które pojawiają się w umyśle. Pozwala to na zdystansowanie się od ich literalnego znaczenia i zmniejszenie ich wpływu na zachowanie.
Zachęca do pełnego zaangażowania w tutaj i teraz, z otwartą świadomością i ciekawością. Obejmuje to zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne doświadczenia, bez osądzania. Praktyka uważności pomaga wyjść z pułapki ruminacji o przeszłości czy nadmiernego zamartwiania się o przyszłość.
To perspektywa niezmiennego „ja”, które obserwuje myśli, uczucia i doznania, ale nie jest przez nie definiowane. Uświadomienie sobie tego aspektu „ja” pozwala na większą stabilność wewnętrzną i dystans do fluktuujących stanów emocjonalnych czy poznawczych.
W ACT wartości są rozumiane jako wybrane przez daną osobę, wewnętrzne, pożądane kierunki życia – to, co naprawdę ceni i za czym chce podążać. Wartości nie są celami do osiągnięcia, lecz kompasem, który wskazuje drogę. Praca z wartościami to proces ich odkrywania, klaryfikowania i angażowania się w nie.
Ostatni proces, który polega na podjęciu konkretnych, celowych działań w życiu, które są zgodne z wcześniej określonymi wartościami. Nawet jeśli te działania wywołują trudne emocje, kluczowe jest konsekwentne podążanie za tym, co jest dla nas ważne.
Dla kogo jest ACT?
ACT jest terapią empirycznie udowodnioną i stosowaną w leczeniu szerokiego spektrum zaburzeń psychicznych, w tym depresji, zaburzeń lękowych (w tym lęku społecznego, napadów paniki, PTSD), zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, przewlekłego bólu, zaburzeń odżywiania, uzależnień i problemów związanych ze stresem. Jest również skuteczna w pracy z osobami, które chcą po prostu zwiększyć swoją elastyczność psychologiczną i żyć pełniej, niezależnie od diagnozy.
Jak wygląda terapia ACT w praktyce?
Terapia ACT ma charakter aktywny i doświadczeniowy. Terapeuta ACT nie jest jedynie pasywnym słuchaczem, lecz aktywnym przewodnikiem, który poprzez metafory, ćwiczenia behawioralne, praktyki uważności i dialog sokratejski pomaga klientowi w rozwijaniu wspomnianych sześciu procesów. Nacisk kładziony jest na eksplorowanie wewnętrznych doświadczeń w bezpiecznym środowisku, budowanie świadomości procesów psychologicznych i eksperymentowanie z nowymi strategiami radzenia sobie.
Akcent na akceptację i zaangażowanie w to, co ważne, sprawia, że ACT stanowi potężne narzędzie do wspierania dobrostanu psychicznego. Oferuje alternatywę dla prób usunięcia cierpienia, wskazując drogę do wartościowego życia mimo jego nieodłącznych elementów – trudnych myśli i emocji.
