Współczesny świat, choć pełen innowacji i udogodnień, niesie ze sobą również nowe wyzwania psychologiczne. Obok tradycyjnie rozumianych uzależnień od substancji psychoaktywnych, coraz częściej spotykamy się z uzależnieniami behawioralnymi. Czym one są i w jaki sposób wpływają na życie jednostki? Zrozumienie tego zjawiska jest kluczowe dla skutecznej diagnozy i interwencji.
Czym są uzależnienia behawioralne? Definicja i kontekst
Uzależnienia behawioralne, nazywane również uzależnieniami bezprzedmiotowymi, to zaburzenia kontroli impulsów charakteryzujące się kompulsywnym angażowaniem się w pewne aktywności, mimo negatywnych konsekwencji. W przeciwieństwie do uzależnień chemicznych, gdzie substancja wywołuje zmiany neurochemiczne, w uzależnieniach behawioralnych to samo zachowanie, proces, staje się źródłem patologicznego przymusu.
Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD-11) oraz Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych (DSM-5) coraz szerzej uwzględniają te formy uzależnień. Klasycznym przykładem jest uzależnienie od hazardu (patologiczny hazard), które w DSM-5 zostało już przeniesione z kategorii zaburzeń kontroli impulsów do kategorii uzależnień. Coraz częściej mówi się również o uzależnieniu od gier komputerowych (gaming disorder), internetu, pracy (pracoholizm), zakupów (kompulsywne zakupy), a nawet od seksu (uzależnienie od seksu).
Mechanizmy powstawania uzależnień behawioralnych
Podobnie jak w przypadku uzależnień substancyjnych, powstawanie uzależnień behawioralnych wiąże się z aktywacją układu nagrody w mózgu. Działania, które początkowo przynoszą poczucie przyjemności, ulgi czy ekscytacji, stymulują wydzielanie dopaminy. Osoba, poszukując powtórzenia tego stanu, coraz częściej angażuje się w dane zachowanie.
Z czasem rozwija się tolerancja – potrzebna jest coraz większa intensywność lub częstotliwość danego zachowania, aby osiągnąć ten sam efekt. Pojawiają się także objawy abstynencyjne, takie jak drażliwość, niepokój, dysforia, gdy niemożliwe jest wykonanie danej czynności. Proces ten prowadzi do utraty kontroli nad zachowaniem i coraz większą koncentrację życia wokół niego, kosztem innych obszarów funkcjonowania.
Różnice między nawykiem, obsesją a uzależnieniem behawioralnym
Ważne jest odróżnienie uzależnienia behawioralnego od nawyku czy obsesji. Nawyki to zautomatyzowane zachowania, które ułatwiają codzienne funkcjonowanie i nie niosą ze sobą znaczących negatywnych konsekwencji. Obsesje natomiast to natrętne myśli, które wywołują lęk i często prowadzą do kompulsji (rytualnych zachowań), mających na celu zredukowanie tego lęku. Kluczowa różnica polega na tym, że obsesja jest egodystoniczna – tzn. osoba odczuwa ją jako obcą, niechcianą i chce się jej pozbyć. Uzależnienie behawioralne, mimo negatywnych konsekwencji, często jest postrzegane jako jedyne źródło ulgi lub przyjemności, a przymus do działania jest silny, mimo próby zaprzestania.
Jak rozpoznać uzależnienie behawioralne? Kluczowe sygnały
Rozpoznanie uzależnienia behawioralnego wymaga bacznej obserwacji, zarówno u siebie, jak i u bliskich. Istnieje kilka kluczowych kryteriów diagnostycznych, które mogą wskazywać na problem:
- Utrata kontroli: Niezdolność do ograniczenia lub zaprzestania danej aktywności, mimo podjętych prób. Osoba może spędzać coraz więcej czasu na danej czynności, zaniedbując inne obowiązki.
- Preokupacja: Silne myśli i pragnienia związane z daną aktywnością. Osoba często myśli o niej, planuje ją, nawet jeśli zajmuje się czymś innym.
- Tolerancja: Potrzeba zwiększania czasu lub intensywności danej aktywności, aby osiągnąć ten sam poziom satysfakcji lub ulgi.
- Objawy abstynencyjne: Występowanie nieprzyjemnych stanów fizycznych lub psychicznych (np. drażliwość, niepokój, smutek, trudności z koncentracją) w przypadku niemożności wykonania danej czynności lub próby jej zaprzestania.
- Negatywne konsekwencje: Kontynuowanie aktywności pomimo negatywnego wpływu na ważne obszary życia, takie jak praca, szkoła, relacje z bliskimi, zdrowie fizyczne czy psychiczne, finanse.
- Zaprzeczanie i ukrywanie: Tendencja do minimalizowania problemu, ukrywania skali zaangażowania w daną aktywność przed bliskimi lub terapeutą.
- Używanie aktywności jako ucieczki: Angażowanie się w dane zachowanie w celu ucieczki od problemów, zmniejszenia lęku, poczucia winy, depresji czy bezradności.
Kiedy szukać pomocy?
Jeśli zauważasz u siebie lub u kogoś bliskiego większość z wymienionych sygnałów, szczególnie jeśli negatywne konsekwencje narastają i wpływają na codzienne funkcjonowanie, jest to wyraźny sygnał do poszukania profesjonalnej pomocy. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT), terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) czy terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) to tylko niektóre z podejść terapeutycznych skutecznych w leczeniu uzależnień behawioralnych. W niektórych przypadkach konieczne może być również wsparcie farmakologiczne, szczególnie w leczeniu współistniejących zaburzeń psychicznych, takich jak depresja czy zaburzenia lękowe.
Zrozumienie i wczesne rozpoznanie uzależnień behawioralnych to pierwszy, kluczowy krok do powrotu do zdrowia i odzyskania kontroli nad własnym życiem. Pamiętajmy, że poszukiwanie pomocy nie jest oznaką słabości, lecz świadectwem siły i troski o własne dobro.